14. října 2025: 100 let Diecéze Gdaňsk - kázání papežského legáta z nemocničního lůžka

„Vyznání hříchu – confessio peccati, abychom použili výraz sv. Augustina, by mělo být vždy doprovázeno také confessio laudis – vyznáním chvály.“ (papež Benedit XVI.) (text níže česky i polsky)

Sto let Diecéze gdaňské

1.“Zůstávejte ve mne jako já ve vás“ (Jan 15, 4). Tato slova Pána Ježíše jsou pro nás výzvou. V dlouhé historii, počínaje apoštolskými časy, se církev mnohokrát potýkala s obrovskými obtížemi. Zdálo se, že bouře zmítá Petrovou lodí tak, že se každou chvíli potopí, ale také se ukázalo, že bez Krista nelze opravdu nic plodného učinit, ale setrvání v Něm skutečně umožňuje dokázat velké věci. Síla Evangelia se vždy ukazuje mocná. Je třeba mít na paměti, že Dobrá zvěst – Evangelium není pouze zapsaný text. Evangelium to je síla Ducha Svatého, která doprovází čtené i hlásané Slovo, pokud je hlásáno s vírou. Svatý Tomáš Akvinský napsal, že litera Evangelia, tedy samotný text, bude smrtící, tedy frustrující a odrazující, pokud bude chybět uzdravující milost víry. (Summa Theologiae, Ia-IIae,q.106, a.2.) Musíme číst Evangelium jako Boží slovo a zároveň skutečně setrvávat v Kristu a vírou přivolávat Jeho moc. Pak nám Duch Svatý napovídá, rozšiřuje obzory, osvobozuje od úzkých myšlenkových schémat, ukazuje nové perspektivy a vyzývá k odpovědi, která bude tvůrčí, novátorská, příhodná pro naši dobu, která je vždy nová, obtížná, nepředvídatelná. Když jsme nejistí, vědomi si svých omezení, ale přesto s živou vírou v duchovní chudobě se obracíme ke Kristu, tak nám Duch Svatý napoví řešení a vyzývá nás k velkorysé a odvážné odpovědi.

V Evangeliu nás Kristus Pán učí, abychom dbali o to, aby Jeho Slovo v nás trvalo. Právě proto nás Nebeský Otec očišťuje a odstraňuje vše, co není Boží, co je vhodné pouze ke spálení. Je v tom kritika toho, co brání přijetí plnosti Božího volání. Je v nás totiž něco takového, zejména když jsme duchovní, že často setrváváme v přesvědčení, že již máme odpověď a nepotřebujeme nová Boží vnuknutí. Víme, čeho se držet, jak postupovat, a nevidíme vlastní farizejství, které nás uzavírá před dobrodružstvím Božího života. V evangeliích měl Ježíš nejtvrdší slova pro ty, kterým chyběla duchovní chudoba a otevřenost k novému, které se jim nevešlo do hlavy. Náš pohled je často krátkozraký. Trváme na svých zvycích. Děláme totéž, co dříve, přesvědčeni, že to, co se kdysi osvědčilo, stačí a že není třeba se snažit ani hledat nové způsoby života a služby, není třeba naslouchat hlasu Boha a rozpoznávat Jeho vnuknutí. Evangelizace však, má-li být nová, musí být citlivá k věčné mladosti a novosti Ducha Svatého.

V duchovním životě vždy, když dojde ke stagnaci, Bůh dopustí krizi. Je to jako odchod na poušť, kde v útrapách, osamění a nezbytném tichu lze konečně slyšet Boha, který promlouvá k lidskému srdci. Ale často, když nastane krize, myslíme si, že za to mohou ostatní, nějaké podivné okolnosti, nějaké nové neplánované myšlenky, nechtěné ideologie nebo cizí vlivy. Mezitím je to Bůh, kdo nás vede na poušť a dopouští krize. Tak tomu bylo v případě Joba, který byl překvapen náhlým zhroucením svého dosavadního života. Necítil se vinen, ale viděl, že ho Pán zkouší. Nechápal odkud to všechno přišlo, a teprve po čase si uvědomil svou skrytou pýchu, které si vůbec nebyl vědom. A teprve tehdy pronesl významná slova: „Znal jsem tě jen z doslechu, ale teď tě mé oči spatřily.“ (Job 42, 5).

Tak je tomu v našem osobním životě. Tak je tomu i v životě manželů, kteří po letech štěstí náhle procházejí obtížemi, které jim Bůh seslal, aby s hlubší vírou skutečně přijali Boží milost do svého života a lásky. Tak je tomu i v kněžském životě, kdy kněží prožívají těžké chvíle, které jim seslal Bůh. Ty je provokují ke změně životního stylu, k vnitřnímu obrácení a prohloubení života modlitby.

Totéž platí i pro život církevních společenství, řádů, diecézí, místních církví, a platí to i pro univerzální církev, která přibližně každých čtyři sta let prochází hlubokou krizí.

Momenty nejistoty jsou Božím voláním k obrácení k hlubší úrovni. Taková proměna otevírá nové obzory, osvobozuje od úzkoprsých myšlenkových schémat a vede ke svatosti. Naopak, když v té době chybí nutné naslouchání hlasu Ducha Svatého a chybí autentická, obnovená osobní modlitba, pak buď zůstáváme ve stagnaci, nebo podnikáme hloupé kroky, které ničí život. Pak se rozpadají manželství, hroutí se povolání, roste odmítání církve a není jasné, jak si dál počínat.

Odpovědí na to jsou slova Pána Ježíše: On je vinný kmen a my jsme pouze jeho ratolesti. Musíme souhlasit s tím, že Nebeský Otec nás očišťuje, vyřezává z nás to, co není stoprocentně Boží, aby tento vinný kmen, kterým je Kristus a Jeho mystické tělo, tedy Církev, přineslo hojné ovoce. Musíme si uvědomit, že mízou, tedy životní silou Církve, je Duch Svatý, Pán a Obnovitel. On neustále obnovuje Církev a buduje v ní svatost.

2. Historické výročí je vždy příležitostí k určitému zhodnocení minulosti, ale související oslavy mají smysl pouze tehdy, pokud směřují myšlenky nikoli k minulosti, ale k budoucnosti. Prožívány ve víře mohou vyvolat naději, která dává sílu k jednání, kdy jsme sjednoceni s tím, že sám Bůh řídí naši vůli a vede ji k tomu, co je nové, nepředvídatelné a překvapivé, ale potřebné pro Církev. Když děkujeme Bohu za uplynulé roky a omlouváme se za chyby, které jsme udělali, potřebujeme v důvěře doufat, že nám On sám ukáže své světlo vedoucí k tomu, co se může zdát jako nemožné, ale v plánech Božích je to reálné. Konverze vždy znamená proměnu, a čím hlubší je krize, tím hlubší musí být proměna. Je tedy třeba, aby vzpomínka na minulost osvobozená od připoutání ke vzpomínkám, potvrdila a upevnila současnou naději.

Církev v Gdaňsku má vzdálené počátky. Když k vám přijíždím z Čech, nemohu nezmínit svatého Vojtěcha, syna české země, který byl v Polsku jen několik měsíců a nedaleko Gdaňska zemřel mučednickou smrtí. Jeho život se mohl jevit jako ztracený. Z jeho pruské mise nebylo mnoho výsledků, ale z kořenů jeho mise zde, ve svobodném Gdaňsku, vyrostla touha po svobodě a lidské důstojnosti. Touha žít autentickým evangeliem. Ale on je patronem Polska. Z nebes se přimlouvá za Polsko a přimlouvá se za Gdaňsk. I když jsou časy neklidné, můžeme se dovolávat jeho přímluvy a ochrany.

Před sto lety, v roce 1925, byla rozhodnutím papeže Pia XI. zřízena diecéze ve Svobodném městě Gdaňsku. Tento papež znal Polsko, protože předtím byl nunciem ve Varšavě během Zázraku nad Vislou, kdy Polsko ochránilo Evropu před bolševickou invazí. V roce 1992 byla rozhodnutím papeže sv. Jana Pavla II. založena Metropole Gdaňsk, zahrnující Arcidiecézi Gdaňsk a diecéze Pelplin a Toruń. V důsledku změn, k nimž došlo po druhé světové válce, se Gdaňsk plně integroval do života Polska a postupem času se dokonce stal symbolem pro celou zemi i svět.

Dnes, když jsem tady v Gdaňsku, nemohu nevyužít příležitosti a nepodělit se o osobní vzpomínku. V roce 1966 jsem jako mladý muž přijel z Čech do Polska. Účastnil jsem se tehdy pouti do Čenstochové a dostal jsem k přečtení dřívější kázání polského primase, blahoslaveného Stefana Wyszyńskiego. Řekl tehdy, že rozpad komunismu začne v Polsku a že ho uskuteční polský dělník. Dnes, když jsem v Gdaňsku, nemohu nezmínit tato prorocká slova velkého primase. Nebylo to snad důkazem jeho mariánské víry a citlivosti k inspiraci Ducha Svatého? Dal nám tehdy naději. Netušili jsme, že na splnění této naděje budeme muset čekat. Netušili jsme, že bude zapotřebí duchovní očisty vynucené bojem, úsilím a utrpením. Netušili jsme, že se budeme muset naučit svobodě a zralosti. Prorocká slova primase Wyszyńského se naplnila právě tady v Gdaňsku.

3. A další syn polské církve, sv. Jan Pavel II., právě zde na Westerplatte učil, že existují boje, z kterých nelze utéct. Pravdivé zastávání hodnot, bez přetvářky, bez falše, musí být při našem hlásání evangelia autentické. Ještě dříve ve své knize Osoba i czyn (Osoba a čin) Karol Wojtyła uvažoval o tom, jaké musí být lidské jednání, aby bylo pravdivé, aby v něm bylo vyjádřeno duchovní bohatství člověka. Jeho tehdejší úvahy jsou důležité pro osobní život, pro církev, pro společenský život.

V této knize budoucí papež odlišil autentické a neautentické postoje. Autentické postoje, to jsou solidarita a odpor a neautentické postoje jsou konformismus a vyhýbání se. Člověk, který chce být ve svém životě pravdivý, autentický, vnitřně upřímný, schopný zastávat hodnoty, dokáže být solidární s těmi, kteří směřují k pravému dobru, i když to něco stojí.

Tato reflexe Karola Wojtyły se ukázala jako plodná zde v Gdaňsku. Právě zde vznikla první Solidarita, která vedla k proměnám v Polsku i ve světě. Nejprve to bylo duchovní vítězství, teprve poté sociální a politické, a proto se tento velký zlom odehrál bez prolití krve. Na tomto duchovním boji se podílela gdaňská církev. Celý svět s údivem sledoval fotografie modlících se stávkujících dělníků. To, že se v těchto dramatických dnech modlili a vzývali Boží pomoc, je zásluhou gdaňských duchovních, kteří formovali jejich svědomí.

Pokud každý z nás chce upřímně říci, že se nestydí za Evangelium, musí je přijmout v celém jeho rozsahu a věřit v nadpřirozenou moc Krista, která proudí ve vinném kmeni, jímž je církev, a zjevuje se v Evangeliu. Vždyť sám Pán na cestě do Emauz poučil učedníky, že je třeba vykládat Písmo svaté ve světle Otcova úmyslu, který se naplnil v tajemství velikonoční oběti (Lk 24, 26). Teprve ve spojení s úplným darem Ježíše, přítomným v Eucharistii, je možný autentický život. A tehdy, když se čte Boží Slovo, srdce hoří.

Žít Boží mocí je velké dobrodružství. Ale toto dobrodružství nelze uhasit zdánlivým, předstíraným, falešným jednáním, když se pro pohodlí utíkáme od náročného hledání pravdy a přijímáme neautentické postoje, pohodlný konformismus a vyhýbání se, jen aby se člověk nevystavil riziku, jen aby neztratil nějaké pozemské výhody.

4. Při dnešní slavnosti, kdy gdaňská církev slaví své sté výročí, vybízím všechny, aby se zamysleli nad autenticitou křesťanského svědectví. Někdy se stává, že lidé uvíznou v myšlenkových schématech, která mají velmi vzdálené kořeny. Očištění pak musí být hluboké. Musí nastat odpuštění a prosba o odpuštění. Musí se objevit nové myšlení a smíření. Říkám to vám jako zástupce české církve. U nás v Čechách došlo k zásadnímu konfliktu mezi katolickou církví a společností v 15. století. A dodnes jsme se zcela nevzpamatovali z ran té doby. Jak hluboká musí být konverze, jak zásadní změny v životě musí nastat, aby síla Evangelia skutečně zasáhla srdce a aby tvář Vzkříšeného zazářila v autentických lidských postojích, gestech a činech? Co se musí v nás samých odehrát, abychom byli pravdivější, více evangelní?

Na tuto otázku neexistuje jediná odpověď. Neměli bychom tedy předpokládat, že existuje jediná formule, kterou lze použít v celé zemi, a všechno bude v pořádku. Když nastane rozmanitost a samostatné hledání způsobů života v duchu evangelia, může se ukázat, že někdo, někde, skutečně citlivý na vnuknutí Ducha Svatého ukáže novátorskou, duchovní cestu, která skutečně odpovídá současným, novým a obtížným časům.

5. Na závěr bych vám rád citoval slova papeže Benedikta XVI., která pronesl k polským duchovním ve Varšavě v roce 2006: „Věřte v sílu svého kněžství! (…) Od chvíle, kdy byly vaše ruce pomazány olejem, znamením Ducha Svatého, byly určeny ke službě Pánu jako Jeho ruce v dnešním světě. Nemohou již sloužit sobectví, ale měly by světu nést svědectví o lásce samotného Boha“.

A poté, když požadoval autentičnost v kněžské službě, Benedikt XVI. řekl: „Věřící od kněží očekávají jen jedno, aby byli odborníky na setkání člověka s Bohem. Od kněze se nevyžaduje, aby byl odborníkem na ekonomiku, stavebnictví nebo politiku. Očekává se od něj, aby byl odborníkem v oblasti duchovního života.“

Když se tedy ohlížíme za minulostí, kterou si připomínáme při příležitosti výročí, a díváme se do budoucnosti, kterou nám naznačuje Boží Duch, pamatujme na slova papeže Benedikta XVI.: „Vyznání hříchu – confessio peccati, abychom použili výraz sv. Augustina, by mělo být vždy doprovázeno také confessio laudis – vyznáním chvály. Když prosíme o odpuštění za zlo spáchané v minulosti, měli bychom také pamatovat na dobro, které se stalo díky Boží milosti, která, ačkoli byla uložena v hliněných nádobách, přinesla požehnané ovoce.“

V Praze, 5. 10. 2025 pro den 14. 10. V Gdaňsku – Olivě

+ Dominik kardinál Duka OP

emeritní arcibiskup pražský a primas český

100 lecie Diecezji Gdańskiej

1. „Trwajcie we Mnie, a Ja w was będę trwać“ (J 15, 4). Te słowa Chrystusa Pana są dla nas wyzwaniem. W długiej historii, poczynając od czasów apostolskich Kościół nieraz zmagał się z ogromnymi trudnościami. Zdawałoby się, że burze targają łodzią Piotrową, że lada moment utonie, a jednak okazywało się, że choć bez Chrystusa niczego naprawdę owocnego nie można uczynić, to prawdziwie trwając w Nim można dokonać wielkich rzeczy. Moc Ewangelii zawsze okazuje się potężna. Trzeba jednak pamiętać, że Dobra Nowina, to nie jedynie zapisany tekst. Ewangelia to moc Ducha Świętego, która towarzyszy czytanemu i głoszonemu Słowu, jeśli ona jest wiarą przywoływana. Św. Tomasz z Akwinu napisał, że litera Ewangelii, a więc sam tekst, będzie zabójczy, czyli frustrujący, zniechęcający, jeśli zabraknie uzdrawiającej łaski wiary[1]. Trzeba nam czytać Ewangelię jako Słowo Boże równocześnie prawdziwie trwając przy Chrystusie, przywołując wiarą Jego moc. Wtedy Duch Święty podpowiada, rozszerza umysły, uwalnia od ciasnych schematów myślowych, ukazuje nowe perspektywy i wzywa do odpowiedzi, która będzie twórcza, nowatorska, właściwe na nasze czasy, które zawsze są nowe, trudne, nieprzewidziane. Gdy stajemy niepewni, świadomi naszych ograniczeń, ale mimo wszystko z żywą wiarą w ubóstwie duchowym kierujemy się do Chrystusa, to wówczas Duch Święty podsuwa nam rozwiązania i wzywa do hojnego odważnego odzewu.

W Ewangelii Chrystus Pan poucza nas byśmy zadbali o to, aby Jego Słowo trwało w nas. Właśnie dlatego Ojciec Niebieski oczyszcza nas, odcinając to, co nie jest Boże, co nadaje się jedynie na spalenie. Jest w tym krytyka tego, co uniemożliwia podjęcie pełni Bożego wezwania. Jest w nas bowiem coś takiego, zwłaszcza, gdy jesteśmy duchownymi, że często trwamy w przekonaniu, iż już posiadamy odpowiedź i nie potrzebujemy nowych Bożych natchnień. Wiemy czego się trzymać, jak postępować, i nie widzimy własnego faryzeizmu, który zamyka na przygodę życia Bożego. W Ewangeliach Jezus miał najtwardsze słowa wobec tych, którym zabrakło ubóstwa duchowego i otwartości na nowość, która nie mieściła się im w głowie. Nasze spojrzenie często jest krótkowzroczne. Trwamy w naszych przyzwyczajeniach. Robimy to samo, co poprzednio, przekonani, że to, co się kiedyś sprawdziło wystarcza, i że nie trzeba się wysilać ani szukać nowych sposobów życia i posługi, nie trzeba się wsłuchiwać w głos Boga i rozpoznawać Jego podszeptów. Tymczasem ewangelizacja, jeśli ma być nowa, to musi być wrażliwa na wieczną młodość i nowość Ducha Świętego.

Zawsze, w życiu duchowym, kiedy dochodzi do zastoju, Bóg dopuszcza kryzys. Jest to takie wyprowadzenie na pustynię, gdzie w trudzie, samotności i koniecznej ciszy, można wreszcie usłyszeć Boga, który do serca ludzkiego przemawia. Ale często, gdy pojawia się kryzys uważamy, że winę za to ponoszą inni, jakieś dziwne okoliczności, jakieś nowe nieplanowane idee, niechciane ideologie, czy też obce wpływy. Tymczasem, to Bóg wyprowadza na pustynię i dopuszcza kryzysy. Tak było w doświadczeniu Hioba, który był zaskoczony nagłym krachem jego dotychczasowego życia. Nie poczuwał się do winy, a jednak widział, że Pan go doświadczył. Nie rozumiał skąd to się wszystko wzięło, i dopiero po czasie dostrzegł swą ukrytą pychę, której nie był w ogóle świadomy. I dopiero wtedy powiedział znamienne słowa: „Dotąd Cię znałem ze słyszenia, obecnie ujrzałem Cię wzrokiem“ (Job 42, 5).

Tak jest w naszym życiu osobistym. Tak też jest w życiu małżeństw, które po udanych latach nagle przechodzą przez trudności, które są dane przez Boga, po to, aby z głębszą wiarą łaska Boża rzeczywiście była dopuszczona do życia i do miłości. Tak też bywa w życiu kapłańskim, gdy księża doświadczają momentów trudnych, zesłanych przez Boga. One prowokują do zmiany stylu życia, do wewnętrznego nawrócenia i pogłębienia życia modlitewnego.

Tak też jest w życiu wspólnot Kościoła, zakonów, diecezji, kościołów lokalnych, i tak jest też w Kościele powszechnym, który mniej więcej, co czterysta lat przechodzi przez głęboki kryzys.

Chwile zachwiania są Bożym wezwaniem do nawrócenia, na głębszym poziomie. Taka przemiana otwiera nowe horyzonty, wyzwala z ciasnych schematów myślowych i prowadzi do świętości. Natomiast, gdy w tym czasie brak wymuszonego wsłuchiwania się w podszepty Ducha Świętego i brak autentycznej, odnowionej osobistej modlitwy, to albo trwa się w zastoju, albo podejmuje się głupie kroki, które niszczą życie. Wtedy rozpadają się małżeństwa, sypią się powołania, wtedy narasta odrzucenie Kościoła, i nie wiadomo, co dalej począć.

Odpowiedzią na to są słowa Chrystusa Pana: To On jest krzewem winnym, a my jedynie Jego latoroślami. Musimy się zgodzić na to, że Ojciec Niebieski nas oczyszcza, wycinając to, co w nas nie jest stuprocentowo Boże, po to, aby ten krzew, jakim jest Chrystus i Jego Mistyczne Ciało, czyli Kościół przyniósł owoc obfity. Trzeba, abyśmy rozpoznali, że sokiem, czyli siłą żywotną Kościoła jest Duch Święty, Pan i Ożywiciel. To On ciągle odnawia Kościół i buduje w nim świętość.

2. Historyczna rocznica zawsze jest okazją dla pewnych podsumowań przeszłości, ale związane z tym uroczystości mają sens, jedynie wtedy, kiedy kierują one myśl, nie ku przeszłości, ale ku przyszłości. Przeżywane w wierze, mogą one wyzwolić nadzieję, dającą siłę na działanie, gdy jest zgoda się na to, że to sam Bóg, kieruje naszą wolę i naprowadza ją na to, co nowe, nieprzewidywalne i zaskakujące, a potrzebne dla Kościoła. Dziękując Bogu za przeszłe lata i przepraszając za popełnione błędy, trzeba nam ufnie liczyć na to, że ukaże On nam swoje światło prowadzące ku temu, co obecnie może się wydawać niemożliwe, a w planach Bożych jest realne. Nawrócenie, zawsze oznacza przemianę, i im głębszy jest kryzys, tym głębsza musi przyjść przemiana. Trzeba więc, aby pamięć o przeszłości przy uwolnieniu od przywiązania do wspomnień potwierdziło i ugruntowało dzisiejszą nadzieję.

Kościół w Gdańsku ma odległe początki. Przyjeżdżając do was z Czech, nie mogę nie wspomnieć św. Wojciecha, syna ziemi czeskiej, który w Polsce był tylko kilka miesięcy, i tu niedaleko Gdańska zginął śmiercią męczeńską. Jego życie mogło się wydawać przegrane. Niewiele wynikło z jego misji pruskiej, z korzeni jego misji tutaj, w wolnym Gdańsku, wyrosło pragnienie wolności i ludzkiej godności. Pragnienie życia autentyczną Ewangelią. Ale jest on patronem Polski. Z nieba wstawia się za Polską, i wstawia się za Gdańskiem. I gdy czasy są niespokojne, możemy przywoływać jego wstawiennictwo i opiekę.

Sto lat temu w 1925 r., decyzją papieża Piusa XI została powołana diecezja w Wolnym Mieście Gdańsku. Tenże papież znał Polskę, ponieważ wcześniej był nuncjuszem w Warszawie podczas Cudu nad Wisłą, kiedy Polska uchroniła Europę przed nawałą bolszewicką. A w 1992 r. decyzją papieża św. Jana Pawła II powstała Metropolia Gdańska, obejmująca archidiecezję gdańską i diecezje pelplińską i toruńską. Przy zmianach, jakie nastąpiły w wyniku II wojny światowej, Gdańsk został w pełni zintegrowany w życie Polski i z czasem nawet stał się znakiem dla całego kraju i świata.

Będąc dzisiaj tutaj w Gdańsku, nie mogę nie skorzystać z okazji, aby podzielić się osobistym wspomnieniem. W 1966 r., jako młody człowiek przyjechałem z Czech do Polski. Uczestniczyłem wtedy w pielgrzymce do Częstochowy i dano mi do przeczytania wcześniejsze kazanie Prymasa Polski, bł. Stefana Wyszyńskiego. Powiedział on wówczas, że rozpad komunizmu zacznie się w Polsce, i że dokona tego polski robotnik. Będąc dzisiaj w Gdańsku, nie mogę tego proroczego słowa wielkiego Prymasa nie wspomnieć. Czy nie był to dowód jego Maryjnej wiary i wrażliwości na natchnienia Ducha Świętego? Dał on nam wówczas nadzieję. Nie wiedzieliśmy, że na spełnienie tej nadziei będziemy musieli czekać. Nie wiedzieliśmy, że potrzebne będą duchowe oczyszczenia wymuszane przez zmagania, przez trud i cierpienie. Nie wiedzieliśmy, że będzie się trzeba uczyć wolności i dojrzałości. Prorocze słowa Prymasa Wyszyńskiego się spełniły, właśnie tutaj w Gdańsku.

3. A inny syn Kościoła polskiego, św. Jan Paweł II właśnie tutaj na Westerplatte uczył, że są zmagania, od których uciec nie można. Prawdziwe opowiedzenie się za wartościami, bez fałszu, bez maski jest konieczne, aby nasze trzymanie się Ewangelii było autentyczne. Wcześniej jeszcze w swojej książce Osoba i czyn, Karol Wojtyła zastanawiał się nad tym, jakie musi być działanie ludzkie, aby ono było prawdziwe, aby w nim wyrażało się duchowe bogactwo osoby? Jego ówczesne rozważania są ważne dla życia osobistego, dla Kościoła, dla życia społecznego.

W tej książce przyszły papież wyróżnił postawy autentyczne i nieautentyczne[2]. Postawy autentyczne, to solidarność i sprzeciw, a postawy nieautentyczne to konformizm i unik. Człowiek, który w swym istnieniu chce być prawdziwy, autentyczny, niezakłamany wewnętrznie, umiejący opowiedzieć się za wartościami potrafi być solidarny z tymi, którzy zmierzają do prawdziwego dobra, nawet, gdy to kosztuje.

Ta refleksja Karola Wojtyły okazała się owocna tutaj w Gdańsku. To tu powstała pierwsza Solidarność, która doprowadziła do przemian w Polsce i w świecie. Było to najpierw zwycięstwo duchowe, a dopiero potem zwycięstwo społeczne i polityczne, i dlatego ten wielki przełom dokonał się bez przelewu krwi. W tym duchowym zmaganiu uczestniczył Kościół Gdański. Cały świat, ze zdziwieniem widział zdjęcia modlących się strajkujących robotników. To, że oni w tych dramatycznych dniach się modlili, przywołując pomoc Bożą jest zasługą gdańskich duszpasterzy, którzy formowali ich sumienia.

Jeśli każdy z nas ma prawdziwie powiedzieć, że nie wstydzi się Ewangelii, to musi Ją przyjąć w całości, wierząc w nadprzyrodzoną moc Chrystusa, która płynie w krzewie winnym, jakim jest Kościół i odsłania się w Ewangelii. Zresztą sam Pan, na drodze do Emaus pouczył uczniów, iż należy Pismo św. interpretować w świetle Ojcowskiego zamysłu, który został zrealizowany w Misterium Paschalnym (Łk 24, 26). Dopiero w połączeniu z całkowitym Darem Jezusa, obecnym w Eucharystii, autentyczne życie staje się możliwe. I wtedy, gdy czyta się Słowo Boże, to serca pałają.

Życie mocą Bożą jest wielką przygodą. Ale nie można tej przygody zgasić działaniem pozornym, udawanym, zafałszowanym, gdy dla wygody ucieka się od wymagającej prawdy i przyjmuje się postawy nieautentyczne, wygodny konformizm i unik, byleby się nie narazić, byleby nie stracić jakiś doczesnych profitów.

4. Przy dzisiejszej uroczystości, gdy Kościół gdański obchodzi swe stulecie zachęcam wszystkich do zastanowienia się nad autentyzmem chrześcijańskiego świadectwa. Czasem jest tak, że ludzie tkwią w schematach myślowych, które mają bardzo odległe korzenia. Oczyszczenie wtedy musi być głębokie. Musi nastać przebaczenie i prośba o przebaczenie. Musi pojawić się nowe myślenie i pojednanie. Mówię to do was jako przedstawiciel Kościoła czeskiego. A u nas w Czechach zasadniczy konflikt pomiędzy Kościołem katolickim i społeczeństwem nastąpił w XV wieku. I do dziś nie wyzwoliliśmy się całkowicie z ran tamtego okresu. Jak głębokie musi być nawrócenie, jak istotne muszą nastać zmiany w życiu, aby moc Ewangelii rzeczywiście docierała do serc i aby oblicze Zmartwychwstałego zajaśniało w autentycznych ludzkich postawach, gestach, i działaniach? Co musi się w nas samych dokonać, abyśmy byli bardziej prawdziwi, bardziej ewangeliczni?

Na to pytanie nie ma jednej odpowiedzi. Nie należy więc sądzić, że znajdzie się jedną formułę, którą się zastosuje w całym kraju, i będzie dobrze. Gdy nastanie różnorodność i samodzielne oddolne szukanie sposobów życia w duchu Ewangelii, to może się okazać, że ktoś, gdzieś, rzeczywiście wrażliwy na podszepty Ducha Świętego ukaże drogę nowatorską, duchową, naprawdę odpowiadającą na współczesne, nowe i trudne czasy.

5. Na zakończenie, chciałbym wam przytoczyć słowa papieża Benedykta XVI, wypowiedziane do duchowieństwa polskiego w Warszawie w 2006 r.: „Wierzcie w moc waszego kapłaństwa! (…) Odkąd wasze ręce zostały namaszczone olejem, znakiem Ducha Świętego, zostały przeznaczone na służbę Pana jako Jego ręce w dzisiejszym świecie. Nie mogą już służyć egoizmowi, ale powinny nieść światu świadectwo o miłości samego Boga“.

I następnie dopominając się o autentyzm w kapłańskiej posłudze Benedykt XVI powiedział: „Wierni oczekują od kapłanów tylko jednego, aby byli specjalistami od spotkania człowieka z Bogiem. Nie wymaga się od księdza, by był ekspertem w sprawach ekonomii, budownictwa czy polityki. Oczekuje się od niego, by był ekspertem w dziedzinie życia duchowego.“

Sięgając zatem do przeszłości, którą z okazji rocznicy wspominamy, i wychylając się ku przyszłości, którą Boży Duch nam podpowiada, pamiętajmy co papież Benedykt XVI powiedział: „Wyznaniu grzechu - confessio peccati, aby użyć określenia św. Augustyna, winno zawsze towarzyszyć też confessio laudis - wyznanie chwały. Prosząc o przebaczenie zła popełnionego w przeszłości, powinniśmy również pamiętać o dobru, które spełniło się z pomocą łaski Bożej, która choć złożona w glinianych naczyniach, przynosiła błogosławione owoce“.

W Pradze, 5. 10. 2025 + Dominik kardynal Duka OP

em. Arcybiskup Pragi i prymas czeski

[1] Summa Theologiae, Ia-IIae, q. 106, a. 2.

[2] Osoba i czyn, (Kraków: Polskie Towarzystwo Teologiczne, 1985), s. 350-358.